Հայկական ֆեմինիզմի պատմությունը, որը սկիզբ առավ XIX դարի կեսերին, հաճախ մնում է աննկատ ակադեմիական և լայն հասարակական շրջանակներում։ Թեև հայ մտավորականությունը այդ ժամանակաշրջանում ակտիվորեն զբաղվում էր հասարակական և քաղաքական հարցերով, կանանց իրավունքների պայքարը, որը զուգահեռաբար սկսվեց Եվրոպայում և Ամերիկայում, հայկական մշակույթի այս հարուստ ժառանգության անբացահայտ էջերից է։
Առաջին հայ ֆեմինիստուհիները, որոնցից շատերի անունները մինչ օրս անծանոթ են մնում, իրենց կանանց իրավունքների համար պայքարող ակտիվիստներ չէին կոչում, սակայն այսօրվա չափանիշներով հստակ համապատասխանում են ֆեմինիստի հասկացությանը։ Նրանց գործունեությունը սկսվեց 1860-ական թվականներին, երբ Կոստանդնուպոլսում հայ մտավորականությունը հավաքվում էր քննարկելու իրենց հայրենիքի ճակատագրի մասին, իսկ մի փոքր հեռու, նույն մթնոլորտում, կանայք սկսում էին պայքարել իրենց իրավունքների համար։
Այդ ժամանակաշրջանում լույս տեսան առաջին հայալեզու ամսագրերը, որոնք նվիրված էին կանանց հարցերին։ 1862 թվականին Պոլսում հրատարակվեց «Կիթառ» ամսագիրը, որի հիմնադիրն ու խմբագիրը Էլպիս Կեսարացեանն էր։ Ամսագրի անվան ընտրությունը, որը հայտնի չէ, կարող է մեկնաբանվել որպես կնոջ մարմնի և նրա ներքին աշխարհի խորհրդանիշ։ «Կիթառի» առաջին համարում Կեսարացեանը հրապարակեց 4 հոդված, որոնք ուղղված էին կանանց իրավունքների և հասարակական դերի վերաբերյալ։
Սրբուհի Տյուսաբը, առաջին հայ վիպասանուհին, իր հերոսուհիներին, ինչպիսիք են «Մատյա» և «Սիրանույշ» վեպերի հերոսուհիները, դրեց ոչ թե տղամարդու կողմից ընտրված կնոջ, այլ ինքնուրույն մտածող և իր ճակատագրի տիրուհի կնոջ դերում։ Նրա վեպերը, որոնք նա վերնագրել էր կանացի անուններով, մեծ քննադատություն էին արժանացել իր ժամանակի տղամարդ գրողների կողմից, իսկ Գրիգոր Զոհրապը նույնիսկ «Մատյա» վեպը բնութագրել էր որպես «վտանգավոր»։
Այս շարժման մեջ կարևոր դերակատարներ էին նաև այլ կանայք, ինչպիսիք են Զապել Եսայանը, որը հետագայում դարձավ հայկական գրականության ամենահայտնի կանանցից մեկը, Զարուհի Գալեմքերյանը, Մարի Բեյլերյանը և ուրիշներ։ Նրանցից շատերը հայտնի էին իրենց գրական գործունեությամբ, լրագրությամբ և հասարակական ակտիվությամբ։
Զապել Եսայանը, որը միակն էր այն հայերի ցանկից, որոնց 1915 թվականի ապրիլի 24-ին պետք է ձերբակալեին, հետագայում տեղափոխվեց Ֆրանսիա և ապրելով Խորհրդային Հայաստանում, դասախոսություն էր կարդում Երևանի պետական համալսարանում։ Նրա կյանքի ճակատագրային փոփոխությունը, ինչպես և շատ այլ առաջնորդների, ցույց է տալիս, թե ինչպես են հայկական ֆեմինիստական շարժման առաջին ալիքի կանայք հանդիպել ծանր փորձություններին։
Այս կանայք, որոնք հաճախ գործում էին անանուն կամ կեղծանուններով, իրենց կյանքը նվիրեցին հավասարության, կրթության և ազատության համար պայքարին։ Նրանց գործունեությունը, թեև մոռացվել էր պատմության ընթացքում, այսօր ծառայում է որպես հզոր օրինակ և հիշեցում այն մասին, որ հայկական ֆեմինիզմի պատմությունը շատ ավելի խորն ու բազմազան է, քան մենք հաճախ ենք պատկերացնում։
